Στις 13 Απριλίου 1943, Γερμανοί στρατιώτες εντόπισαν στο δάσος του Κατίν ομαδικούς τάφους Πολωνών – πολιτών και, κυρίως, αξιωματικών – που είχαν εκτελεστεί από τους Σοβιετικούς. Καταμετρήθηκαν 4.443 πτώματα, ενώ οι Πολωνοί κάλεσαν τον Ερυθρό Σταυρό προκειμένου να εξετάσει τους τόπους ταφής.
Η μαζική αυτή εκτέλεση χιλιάδων Πολωνών είχε συντελεστεί την άνοιξη του 1940, στο ίδιο δάσος, κοντά στην πόλη Σμολένσκ της τότε ΕΣΣΔ. Μετά το 1939, εξόριστοι Πολωνοί και ο στρατηγός Βλάντισλαβ Άντερς επιχείρησαν να οργανώσουν αντίσταση, όμως μόλις 448 αξιωματικοί προσχώρησαν στις δυνάμεις του. Παράλληλα, διαδόθηκε ότι χιλιάδες είχαν δήθεν διαφύγει στη Μαντζουρία ως αιχμάλωτοι πολέμου των Σοβιετικών.
Ο Κόκκινος Στρατός αρνήθηκε κάθε εμπλοκή στο έγκλημα, αποδίδοντας την ευθύνη στους Γερμανούς. Χρειάστηκε να φτάσουμε στο 1990 για να αναγνωρίσει η μετακομμουνιστική ηγεσία την ευθύνη των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών (NKVD) για τη σφαγή, η οποία πραγματοποιήθηκε με προσωπική διαταγή του Ιωσήφ Στάλιν και σχεδιασμό του Λαβρέντι Μπέρια.
Οι Πολωνοί είχαν συλληφθεί μετά την επίθεση και την κατοχή μεγάλου μέρους της Πολωνίας το 1939 από τον Κόκκινο Στρατό, αμέσως μετά τη γερμανική εισβολή από τα δυτικά. Οι συλλήψεις και οι εκτοπισμοί προς την ανατολική Σοβιετική Ένωση και τη Σιβηρία συνεχίστηκαν έως το 1944, αφήνοντας άγνωστη την τύχη εκατοντάδων χιλιάδων Πολωνών διανοουμένων, στρατιωτικών, πολιτών και κρατικών υπαλλήλων μέχρι το τέλος του πολέμου.
Ήδη από τις 5 Μαρτίου 1940, πέντε ανώτατα μέλη του Πολίτμπιρο, μαζί με τον Γενικό Γραμματέα του ΚΚΣΕ Ιωσήφ Στάλιν, είχαν υπογράψει τη διαταγή εξόντωσης 25.000 μελών της πολωνικής ιντελιγκέντσιας, μεταξύ των οποίων και 14.552 αξιωματικοί. Στόχος ήταν η αποδυνάμωση του μελλοντικού πολωνικού κράτους, με την εξόντωση της «δυτικόφιλης» και «εθνικιστικής» ηγεσίας του. Χαρακτηριστικό είναι το υπόμνημα του Λαβρέντι Μπέρια, αρχηγού της NKVD, ο οποίος ενημέρωνε τον Στάλιν για το «πολωνικό ζήτημα» και εισηγούνταν την εκτέλεση των αξιωματικών.
Έτσι, μεταξύ 5 και 28 Απριλίου 1940, στο πλαίσιο μιας μυστικής επιχείρησης της NKVD, οι αιχμάλωτοι από τα στρατόπεδα Kozelsk, Starobelsk και Ostashkov, καθώς και από φυλακές της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας, μεταφέρθηκαν σε απομονωμένες δασικές περιοχές. Εκεί, σε προετοιμασμένους ομαδικούς λάκκους, εκτελέστηκαν συνοπτικά. Το επόμενο έτος, η γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ έφερε την περιοχή υπό γερμανική κατοχή.
Στο μεταξύ, η τύχη των χιλιάδων Πολωνών αξιωματικών είχε καταστεί μείζον ζήτημα για την εξόριστη πολωνική κυβέρνηση στο Λονδίνο. Οι Σοβιετικοί υποστήριζαν ότι δεν κρατούσαν κανέναν Πολωνό αιχμάλωτο, ισχυριζόμενοι πως όλοι είχαν απελευθερωθεί πριν από τη γερμανική επίθεση.
Τελικά, έπειτα από υπόδειξη χωρικών σε Γερμανούς αξιωματικούς, ανακαλύφθηκαν το 1942 στο δάσος του Κατύν – τότε υπό γερμανική κατοχή – μαζικοί τάφοι περίπου 22.000 Πολωνών αξιωματικών, καθώς και πολιτικών και διανοουμένων. Τα πτώματα έφεραν δεμένα χέρια και μία σφαίρα στο πίσω μέρος του κρανίου.
Μετά από μια αρχική περίοδο αμηχανίας – καθώς εντοπίστηκαν γερμανικές σφαίρες που είχαν, ωστόσο, παραχωρηθεί στη μπολσεβικική Ρωσία μετά τη Συνθήκη του Μπρέστ-Λιτόβσκ – οι γερμανικές αρχές αποφάσισαν τον Απρίλιο του 1943 να δώσουν διεθνή διάσταση στην ανακάλυψη, αξιοποιώντας την προπαγανδιστικά. Αντιπροσωπεία του Ερυθρού Σταυρού από 12 χώρες επισκέφθηκε τους χώρους ταφής και προχώρησε σε κινηματογραφημένες νεκροψίες, που κατέδειξαν την ευθύνη των σοβιετικών αρχών.
Η αποκάλυψη του Κατύν συγκλόνισε την εξόριστη πολωνική κυβέρνηση, οδηγώντας σε ρήξη με τη βρετανική πλευρά λόγω της στάσης της απέναντι στον Στάλιν. Οι Σοβιετικοί δεν παραδέχθηκαν την ενοχή τους παρά μόλις το 2010, όταν η ρωσική Δούμα αναγνώρισε επισήμως τα εγκλήματα και απέδωσε την ευθύνη στον Στάλιν.
Ήδη από το 1998, ο Ρώσος πρόεδρος Μπορίς Γιέλτσιν είχε προχωρήσει στη δημιουργία μνημείων για τα θύματα. Το 2010, ο πρωθυπουργός Βλαντιμίρ Πούτιν κάλεσε για πρώτη φορά τον Πολωνό ομόλογό του Ντόναλντ Τούσκ να τιμήσουν από κοινού τη μνήμη των θυμάτων στο Κατίν. Ωστόσο, η συμβολική αυτή κίνηση σκιάστηκε από την τραγωδία που ακολούθησε: δύο μήνες αργότερα, το αεροσκάφος που μετέφερε τον Πολωνό Πρόεδρο Λεχ Καζίνσκυ και 95 ακόμη αξιωματούχους συνετρίβη καθ’ οδόν προς τις εκδηλώσεις μνήμης, οδηγώντας σε έναν νέο κύκλο ψυχρών σχέσεων μεταξύ Ρωσίας και Πολωνίας.