γράφει ο Λ. Αλεξάνδρου
Οι άνθρωποι χωρίζονται σε δύο κατηγορίες, σ’ εκείνους που περνούν από την Ιστορία και σ’ εκείνους που επιλέγουν να τη διακονήσουν. Οι πρώτοι αφήνουν πίσω τους αναμνήσεις, ενώ οι δεύτεροι παρακαταθήκη. Ο Σπύρος Παπαγεωργίου ανήκε αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Δεν υπήρξε ουδέποτε άνθρωπος της δημοσιότητας, ούτε αναζήτησε τη λάμψη και τη δύναμη που προσφέρουν τα αξιώματα, και η αργόσχολη κοσμικότητα. Προτίμησε τον επίμονο μόχθο της έρευνας, τη σιωπή του αρχείου, τη συντροφιά των βιβλίων και την ευθύνη της υπογραφής του. Η ζωή του υπήρξε μια αδιάκοπη άσκηση συνέπειας, ένας αδιάκοπος αγώνας για την Ελευθερία και την Αλήθεια. Έζησε όπως πίστευε και έγραψε όπως έζησε: χωρίς εκπτώσεις και δίχως ευτελείς συμβιβασμούς.
Δεν γνώρισε την πατρίδα ως μια αφηρημένη έννοια, αλλά ως καθημερινό βίωμα. Μεγάλωσε σε μια Κύπρο υπό βρετανική κατοχή και ενηλικιώθηκε μέσα στον απελευθερωτικό αγώνα της ΕΟΚΑ. Μέσα στις φλόγες της μάχης διεπλάσθη η συνείδησή του, και η πεποίθησή του ότι η ιστορία δεν αποτελεί απλή καταγραφή γεγονότων, αλλά την ηθική μνήμη ενός λαού.
Για τον Σπύρο Παπαγεωργίου, ο αγώνας της ΕΟΚΑ δεν υπήρξε απλώς το σημαντικότερο κεφάλαιο της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας, αλλά το μέτρο με το οποίο ερμήνευε ολόκληρη την κατοπινή πορεία του Ελληνισμού της Κύπρου. Στα βιβλία και στα άρθρα του επέστρεφε διαρκώς σε εκείνη την ηρωική εποχή (την τελευταία του Ελληνισμού), όχι από νοσταλγία, αλλά από την πεποίθηση ότι χωρίς γνώση των απαρχών δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί η συνέχεια.
Στη σκέψη του ξεχωριστή θέση κατείχε ο Αρχηγός, ο Γεώργιος Γρίβας, ο Διγενής. Στα μάτια της ψυχής του υπήρξε η εμβληματική φυσιογνωμία του αγώνα που με την εμπνευσμένη ηγεσία του σφράγισε καθοριστικά την πορεία της ΕΟΚΑ και κατά συνέπεια της Κύπρου. Η εκτίμηση αυτή διαπερνά ολόκληρο το έργο του και αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της ιστορικής του θεώρησης.
Όταν ο ένοπλος αγώνας ολοκληρώθηκε, ο δικός του προσωπικός αγώνας δεν έληξε, απλώς άλλαξε μορφή. Το όπλο αντικαταστάθηκε από την πένα. Και ίσως η δεύτερη αυτή αποστολή να αποδείχθηκε μακρότερη και δυσκολότερη από την πρώτη.
Η δημοσιογραφία, για τον Σπύρο Παπαγεωργίου, δεν υπήρξε ποτέ μια επαγγελματική ενασχόληση, τουναντίον υπήρξε δημόσιο λειτούργημα, εθνική διακονία Ανήκε σε εκείνη τη σχολή των δημοσιογράφων που θεωρούσαν ότι η είδηση χωρίς ιστορική γνώση είναι μισή αλήθεια και ότι ο σχολιαστής οφείλει να διαθέτει όχι μόνο πληροφόρηση αλλά και παιδεία. Γι’ αυτό δεν έγραφε ποτέ βιαστικά. Ερευνούσε, συνέκρινε πηγές, μελετούσε έγγραφα, συνομιλούσε με πρωταγωνιστές και επέστρεφε ξανά και ξανά στα ίδια γεγονότα, αναζητώντας εκείνη τη λεπτομέρεια που θα φώτιζε μια ολόκληρη εποχή. Αναζητούσε την αληθινή αλήθεια.
Η πολύχρονη παρουσία του στην ιστορική «Εστία» υπήρξε φυσική συνέχεια αυτής της αντίληψης. Υπηρέτησε τη δημοσιογραφία με σοβαρότητα, ακρίβεια και πνευματική ευθύνη. Δεν ανήκε στους ανθρώπους που επιδίωκαν το «φαίνεσθαι», προτιμούσε να εργάζεται αθόρυβα, αφήνοντας τα κείμενά του να μιλούν αντί για τον ίδιο. Στον σημερινό κόσμο της υπερπροβολής, αυτή η στάση μοιάζει σχεδόν παρωχημένη, ίσως όμως γι’ αυτό ακριβώς είναι τόσο πολύτιμη.
Παράλληλα οικοδόμησε ένα εκτεταμένο συγγραφικό έργο αφιερωμένο στην ιστορία της Κύπρου και στα τραγικά γεγονότα της εισβολής και της κατοχής του 1974. Διέσωσε τεκμήρια, κατέγραψε μαρτυρίες, προσφέροντας τη δική του ερμηνεία, βασισμένη στην προσωπική εμπειρία και στη συστηματική μελέτη. Αυτή η προσήλωση στην έρευνα εξηγεί γιατί τα έργα του εξακολουθούν να αποτελούν σημείο αναφοράς για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν μία από τις σημαντικές σχολές σκέψης γύρω από το Κυπριακό.
Στο πλαίσιο αυτής της ιστορικής θεώρησης εντάσσεται και η διαφωνία του με την πολιτική που ακολούθησε ο Μακάριος μετά τις καταστροφικές συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου. Ο Παπαγεωργίου υποστήριζε ότι η μεταβολή των πολιτικών προτεραιοτήτων από τον ενωτικό στόχο προς τη διατήρηση της ανεξάρτητης κρατικής υπόστασης υπήρξε καθοριστική καμπή στην εξέλιξη του Κυπριακού. Η θέση αυτή διατυπώνεται με συνέπεια στα βιβλία και στα άρθρα του και αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της ιστορικής του προσέγγισης. Η θέση του αυτή τον οδήγησε να αγωνιστεί μέσα από τις γραμμές της ΕΟΚΑ Β, και να υπηρετήσει στην κυβέρνηση του Νικολάου Σαμψών, ενός άνθρωπου που κλήθηκε να άρει τον Σταυρό του Μαρτυρίου του κυπριακού Ελληνισμού.
Εκείνο, όμως, που έκανε τον Σπύρο Παπαγεωργίου να ξεχωρίζει δεν ήταν μόνο οι απόψεις του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τις υπηρετούσε. Με ευγένεια, με εργατικότητα και με βαθύ σεβασμό προς τον αναγνώστη. Δεν επιδίωκε να εντυπωσιάσει, αλλά να πείσει μέσα από την τεκμηρίωση. Δεν δίσταζε να δεχθεί την κριτική, αλλά δεν εγκατέλειπε τις πεποιθήσεις του. Πίστευε ότι ο ιστορικός οφείλει πρωτίστως να είναι πιστός στη συνείδησή του και στις πηγές που μελετά.
Υπήρξε άνθρωπος λιτός, άνθρωπος της εργασίας, ευπατρίδης. Άνδρας που δεν μέτρησε την επιτυχία με δημόσιες διακρίσεις αλλά με τις σελίδες που έγραψε και τα τεκμήρια που διέσωσε. Αυτή η σεμνότητα αποτελεί ίσως το πιο γοητευτικό χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του, και μάλιστα ημέρες μας, όπου η εικόνα υπερισχύει της ουσίας, η διαδρομή του υπενθυμίζει ότι το αληθινό κύρος κατακτάται αθόρυβα.
Ο Σπύρος Παπαγεωργίου υπήρξε, πάνω απ’ όλα, άνθρωπος της Ιστορίας. Όχι επειδή την κατέγραψε μόνο με την πένα του, αλλά επειδή τη βίωσε, τη μελέτησε και επιχείρησε να τη μεταδώσει στις επόμενες γενιές με την ευθύνη του αυτόπτη μάρτυρα και την επιμονή του ερευνητή. Οι σελίδες του ζητούν να διαβαστούν με προσοχή, όπως κάθε μαρτυρία ενός ανθρώπου που έζησε από κοντά τις μεγάλες καμπές του Ελληνισμού.
Το έργο του μαχητή της Ελευθερίας και της Αλήθειας Σπύρου Παπαγεωργίου κατέχει μια ξεχωριστή θέση: όχι μόνο ως αγωνιστής της ΕΟΚΑ, όχι μόνο ως δημοσιογράφος, όχι μόνο ως συγγραφέας, αλλά ως ένας άνθρωπος που πίστεψε ότι η μνήμη αποτελεί ευθύνη.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το ουσιαστικό γνώρισμα των ανθρώπων που αφήνουν αποτύπωμα. Δεν επιδιώκουν να επιβληθούν στον χρόνο, αλλά επιθυμούν να τον υπηρετήσουν με εντιμότητα. Και ο Σπύρος Παπαγεωργίου υπηρέτησε τον χρόνο όπως υπηρέτησε και την ιστορία: με αφοσίωση, αξιοπρέπεια και συνέπεια. Αυτή είναι η αληθινή παρακαταθήκη του. Αυτή είναι και η σιωπηλή δικαίωση μιας ζωής αφιερωμένης όχι στον εαυτό της, αλλά στη μνήμη του Ελληνισμού.