του Λ. Αλεξάνδρου
Ο Γεώργιος Γεμιστός (1360-1452) υπήρξε μεγαλοφυής λόγιος και καινοτόμος πολιτειολόγος, μετέβαλε δε ο ίδιος το παρώνυμό του σε «Πλήθων» λόγω του θαυμασμού του προς τον αρχαϊσμό, και ιδίως στον Πλάτωνα. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη όπου έλαβε πλούσια μόρφωση, ιδιαιτέρως δε στις φυσικές επιστήμες και την φιλοσοφία. Περί το 1380 μετέβη στην κατεχομένη υπό των Οθωμανών Αδριανούπολη, όπου μαθήτευσε δίπλα στον Ιουδαίο διδάσκαλο και αποκρυφιστή Ελισαίο ο οποίος ήταν οπαδός του Ζωροαστρισμού και του πολυθεϊσμού. Φαίνεται ότι στα χρόνια εκείνα ο Πλήθων διαμόρφωσε τις φυσιοκρατικές και νεοπλατωνικές του δοξασίες. Επιστρέφοντας στην Κωνσταντινούπολη θα διδάξει φιλοσοφία, και εν συνεχεία θα μεταβή στην Πελοπόννησο (1400) ως σύμβουλος του Θεοδώρου Β’ Παλαιολόγου. Ο Πλήθων ανέλαβε καθήκοντα δικαστού και οργανωτού του εκπαιδευτικού συστήματος του Δεσποτάτου του Μυστρά, ίδρυσε μάλιστα ιδίαν φιλοσοφική σχολή έχοντας μαθητές, μεταξύ άλλων, τους Γεώργιο Σχολάριο (μετέπειτα Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γεννάδιο), Ιωάννη Αργυρόπουλο, Δημήτριο Χαλκοκονδύλη, και τον Βησσαρίωνα (μετέπειτα μητροπολίτη Νικαίας και Καρδινάλιο).
Αν και έφυγε από την Κωνσταντινούπολη έχαιρε μεγάλης εκτιμήσεως μεταξύ των πνευματικών της κύκλων. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι ο Aυτοκράτωρ Ιωάννης Η’ Παλαιολόγος τον επέλεξε προκειμένου να συμμετάσχει ως σύμβουλος του στην (ψεύδο) σύνοδο της Φεράρας – Φλωρεντίας (1437-1439), για το ζήτημα της ενώσεως των Εκκλησιών. Οι τοποθετήσεις του Πλήθωνος στην «σύνοδο» και η εν γένει πολυσχιδής προσωπικότητά του προκάλεσαν τον θαυμασμό των Ιταλών λογίων και ιδίως του ηγεμόνος Κοσμά των Μεδίκων.
Ο Πλήθων ήταν κάτοχος μιας παιδείας η οποία στην Δύση ήταν άγνωστη. Σ’ αυτόν οφείλεται η εξώθηση του Αριστοτελισμού που μέχρι τότε κυριαρχούσε στην ευρωπαϊκή σκέψη και αντικατάστασή του από τον Πλατωνισμό, ενώ οι διαλέξεις που πραγματοποίησε στην Φλωρεντία είχαν ως αποτέλεσμα την ίδρυση της περιφήμου φλωρεντιανής πλατωνικής ακαδημίας. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι ο Πλήθων, αν και ήδη αποστασιοποιημένος από τον Χριστιανισμό, υποστήριξε ενθέρμως τις ορθόδοξες θέσεις στις εργασίες της συνόδου, και μάλιστα αυτός και ο επίσκοπος Εφέσου Μάρκος Ευγενικός ήσαν οι μόνοι που δεν υπέγραψαν τους ταπεινωτικούς «ενωτικούς» Όρους.
Με την επιστροφή του στον Μυστρά, πιθανώς και εξ αιτίας των πρωτοφανών ερίδων που ξέσπασαν μεταξύ Ενωτικών και Ανθενωτικών, έπαυσε οριστικώς να απασχολείται με τα εκκλησιαστικά ζητήματα, και ουσιαστικώς απομακρύνθηκε της εκκλησιαστικής κοινωνίας. Παρά ταύτα ετάφη ως Χριστιανός, και το 1466 Λατίνοι οπαδοί του με επικεφαλής τον Σιγισμούνδο Μαλατέστα εισέβαλλαν στον Μυστρά και μετέφεραν τα οστά του στο Ρίμινι, όπου φυλάσσονται στον ναό του Aγίου Φραγκίσκου (Tempio Malatestiano).
Ως πολυμερής επιστήμων ο Πλήθων διέπρεψε ιδιαιτέρως στην φιλοσοφία, στην θρησκειολογία και στην πολιτική επιστήμη. Με το σύγγραμμά του «Περί ων Αριστοτέλης προς Πλάτωνα διαφέρεται» καθιέρωσε στην Δύση τον πλατωνισμό. Στο έργο του «Περί ειμαρμένης» εισάγει την μοίρα ως καθοριστικό παράγοντα της εξελίξεως του βίου, ιδέα η οποία πηγάζει από την εν γένει πανθεϊστική κοσμοθεωρία του. Το βασικότερο έργο του υπήρξε η «Νόμων Συγγραφή», το οποίο συνέγραψε περί τα τέλη του βίου του. Στο έργο αυτό ο Πλήθων εισάγει μια νέα μορφή πολιτεύματος και συνολικά κοινωνικής και πολιτειακής οργανώσεως. Είχε διαμορφώσει την πεποίθηση ότι η Αυτοκρατορία είχε ουσιαστικώς πεθάνει. Αφ’ ενός μεν η πολεμική απειλή των Οθωμανών, αφ’ ετέρου δε η πνευματική των Λατίνων, έδειχναν ότι η κατάρρευση της Κωνσταντινουπόλεως ήταν ζήτημα χρόνου.
Πίστευε συνεπώς ότι έπρεπε να δημιουργηθεί μια νέα πολιτεία στον Μυστρά με ένα νέο πολιτειακό σύστημα το οποίο περιγράφει ως σύνθεση αριστοκρατίας, μοναρχίας και κοινοκτημοσύνης, προφανώς επηρεασμένος από την πλατωνική Πολιτεία. Ο Πλήθων είναι ο πρώτος Έλληνας λόγιος ο οποίος εγκαταλείπει το οικουμενικό ιδεώδες της αυτοκρατορίας, εισάγοντας κατ’ ουσίαν την ιδέα του εθνικού κράτους. Επιπλέον θεωρών ότι ο Χριστιανισμός θα ακολουθήσει την Αυτοκρατορία στον θάνατό της, διαμόρφωσε ένα ιδιότυπο θρησκευτικό σύστημα, το οποίο είναι μείγμα νεοπλατωνικών, φυσιοκρατικών και μυστικιστικών δοξασιών.
Είναι προφανές ότι πίστευε και επιδίωκε μια ριζική αναμόρφωση του Ελληνισμού, ο οποίος πλέον δεν ανταποκρινόταν στα δικά του ιδεατά πρότυπα. Αν και τούτο το επιδίωξε με μια κακέκτυπη επιστροφή στην αρχαιολατρία, συγχέοντας ατυχώς τις ιδέες του Πλάτωνος με τις νεοπλατωνικές δοξασίες, εν τούτοις είναι γεγονός αναντίρρητο ότι στον Πλήθωνα οφείλεται η λεγομένη ευρωπαϊκή Αναγέννησις. Μετά την Άλωση της Βασιλευούσης οι μαθητές του (Βησσαρίων κ.α.) μετέφεραν τα συγγράμματά του στην Δύση, διαδίδοντας τις ιδέες του. Μετέδωσαν έτσι το φως της ελληνικής παιδείας στην Ευρώπη, βγάζοντάς την από το σκότος και την δεισιδαιμονία του Μεσαίωνος.