γράφει ο Γιώργος Μάστορας
Το πολιτικό και οικονομικό σύστημα που επικρατεί στην Χώρα μας είναι ο φιλελευθερισμός – καπιταλισμός. Επομένως, η Ελλάδα είναι μια καπιταλιστική Χώρα. Aυτό δεν είναι «αφήγημα», αλλά ένας προσδιορισμός της πολιτικής κίνησης, του προσδιορισμού της οικονομικής βάσης, των σχέσεων παραγωγής, του εποικοδομήματος που παράγεται πάνω σε αυτήν την βάση, και αλληλοτροφοδοτούνται για την διαιώνιση και αναπαραγωγή των κυρίαρχων σχέσεων στην πολιτική και την οικονομία.
Ο προσδιορισμός, όμως, ως «καπιταλιστική χώρα» δεν επαρκεί για να περιγράψει την πραγματικότητα της Ελλάδος και το πως εξελίσσονται διάφορες διαδικασίες και γεγονότα. Ο προσδιορισμός της Ελλάδος ως «εξαρτημένης καπιταλιστικής χώρας» είναι πιο εύστοχος, καθώς μας δίνει μια πιο ολοκληρωμένη έννοια, έναν καλύτερο προσδιορισμό της πραγματικότητας του πολιτικού – κοινωνικού – οικονομικού καθεστώτος της χώρας.
Η έννοια «εξαρτημένη καπιταλιστική χώρα» μας βοηθά να αναλύσουμε καλύτερα την εξελισσόμενη πραγματικότητα και μας δίνει επαρκή εργαλεία ερμηνείας και αποκωδικοποίησης μιας σειράς από φαινόμενα και καταστάσεις που διέπουν και ορίζουν την εγχώρια πραγματικότητα. Ο όρος «εξαρτημένη» έχει μια δεσπόζουσα σημασία για το είδος της ποιότητας του καπιταλισμού στην Ελλάδα, για το βάθος του, για τις ιδιαίτερες μορφές που αυτός εξελίσσεται, για τις κρίσεις που γνωρίζει, για το πολιτικό εποικοδόμημα που δημιουργείται και αναπαράγεται, για ολόκληρο το ιδεολογικό και πολιτιστικό πλέγμα που κυριαρχεί.
Υπαγωγή σε νέα μοντέλα
Μεταπολεμικά, η ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε με βάση το τρίπτυχο «οικοδομή – άδηλοι πόροι (κυρίως ναυτιλιακά εμβάσματα) – τουρισμός», με μια επιδοτούμενη και προστατευμένη κρατικά βιομηχανία και μια επιλογή από τις αρχές του 1960 για σύνδεση της xώρας με την ΕΟΚ. Πάνω σε αυτήν την βάση, δημιουργήθηκαν νέα πρότυπα ζωής και κατανάλωσης, νέα στρώματα στις πόλεις (ειδικά στην Αθήνα) και αφαίμαξης στην ύπαιθρο. Το ξένο κεφάλαιο είχε μια προνομιακή θέση σε νευραλγικούς τομείς της οικονομίας, ενώ δεν ήταν λίγες οι αποικιοκρατικού τύπου συμβάσεις και επενδύσεις σε διάφορους τομείς. Με την Μεταπολίτευση όμως τίθενται οι βάσεις μιας μεγαλύτερης προσαρμογής και υπαγωγής της οικονομίας της χώρας προς τις ανάγκες και τις αναζητήσεις ή τα μοντέλα που επιβάλλει ο διεθνής καπιταλισμός, και δημιουργείται το πρότυπο του «εκσυγχρονισμένου μεταπρατισμού» ως το μοναδικό που μπορεί να ακολουθήσει η χώρα στις σύγχρονες συνθήκες. Η εξάρτηση «εκσυγχρονίζεται» κι αυτή, δηλαδή, πλάι σε κλασσικές μορφές που είχε, αποκτά και νέα εργαλεία, νέες «εφαρμογές», με αποτέλεσμα να βαθαίνει ακόμα περισσότερο. Ταυτόχρονα, δίνεται η αίσθηση ότι η Χώρα συγκλίνει με άλλες πιο αναπτυγμένες χώρες, ότι μετέχει στο κλαμπ αυτών των προηγμένων χωρών, ότι έχει ξεπεράσει την όποια καθυστέρησή της, ότι προλαβαίνει «τα τρένα», «τα ραντεβού» και ανταποκρίνεται στις προκλήσεις κάθε νέας εποχής.
Η έννοια της εξάρτησης απαιτεί και αυτή μια ορισμένη διευκρίνηση. Προϋποθέτει την παραδοχή ότι δεν υπάρχουν ισομεγέθη, ισοδύναμα κράτη και οικονομίες στον κόσμο, ότι η εξέλιξη του καπιταλισμού οδηγήθηκε ή και πραγματοποιήθηκε από ορισμένα ισχυρά κέντρα, ότι το πέρασμα στην εποχή του παγκόσμιου κεφαλαίου έγινε μέσα από την επιβολή άνισων σχέσεων ανάμεσα σε χώρες, ότι πέρα από ανοικτές αποικιοκρατικές σχέσεις, δημιουργήθηκε σωρεία και ποικιλία μορφών εξάρτησης πολλών χωρών από τα ισχυρά ιμπεριαλιστικά κέντρα. Προϋποθέτει την παραδοχή και την ανάλυση ότι μια χούφτα χωρών συγκεντρώνει τεράστια δύναμη και επιβάλλει όρους και κανόνες, καθορίζει την διεθνή οικονομική πολιτική, ελέγχει παγκόσμιες αγορές, εκμεταλλεύεται εργατική δύναμη και πλουτοπαραγωγικές δυνάμεις σε διεθνές επίπεδο, μοιράζει τον κόσμο και τις αγορές, δημιουργεί τεράστια καρτέλ, ενώ αυτές οι χώρες ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την παγκόσμια οικονομία. Η αφαίρεση αυτού του απαραίτητου στοιχείου από την παγκόσμια πραγματικότητα οδηγεί αναγκαστικά σε μια αντίληψη ότι οι εξελίξεις σε κάθε χώρα καθορίζονται αποκλειστικά από τις εσωτερικές αντιθέσεις, από την ταξική πάλη που διεξάγεται στο εσωτερικό τους. Λες και ο Κόσμος αποτελείται από έναν γαλαξία ξεκομμένων εθνικών – κοινωνικών σχηματισμών, όπου οι αποφάσεις, οι κατευθύνσεις, η οικονομική ανάπτυξη, η εξωτερική πολιτική κ.λ.π. αποτελούν ζητήματα μόνο ενός εσωτερικού συσχετισμού δυνάμεων.
Σύμφωνα με αυτήν την αριστερή αντίληψη, η εξάρτηση θεωρείται μια έννοια «ρετρό», μια έννοια που υποβαθμίζει τον ρόλο της ταξικής πάλης εντός κάθε ξεχωριστού κοινωνικού σχηματισμού.
Όταν, λοιπόν, υποστηρίζουμε ότι η Ελλάδα είναι υπό τον ζυγό του καπιταλισμού, ότι αποτελεί μια εξαρτημένη καπιταλιστική χώρα, εννοούμε σαφώς ότι η εξάρτηση σημαδεύεται από την σχέση που έχει η Χώρα, η πολιτική της, η οικονομία της, η εξέλιξή της, με τις επιδιώξεις, τους στόχους, τα συμφέροντα, τους μηχανισμούς, τα δίκτυα των «Μεγάλων Δυνάμεων». Σε όλους τους τομείς (πολιτική, οικονομία, δικαιοσύνη, Ένοπλες Δυνάμεις, διεθνείς σχέσεις, κρατικός μηχανισμός, κυρίαρχη ιδεολογική γραμμή, υλικοί μηχανισμοί, πολιτισμός κ.λπ.) οι εξελίξεις και οι αναδιαρθρώσεις εντός της Χώρας καθορίζονται πρωτίστως και κυρίως με βάση τις ανάγκες και τους σχεδιασμούς του διεθνούς κεφαλαίου τις εντολές των υπερεθνικών ολοκληρώσεων (π.χ. ΕΕ) και των μεγάλων ιμπεριαλιστικών χωρών.
Μία «εξαρτημένη καπιταλιστική χώρα»
Όποιος αφαιρέσει – για οποιονδήποτε λόγο και κάτω από οποιαδήποτε ανάλυση – την ποιότητα της εξάρτησης, δεν μπορεί να διακρίνει και να εκτιμήσει την σύγχρονη ιστορία και τις εξελίξεις στην Χώρα μας μέχρι τις μέρες μας.
Η σχέση/ποιότητα «εξαρτημένη καπιταλιστική χώρα» διαμεσολαβείται εσωτερικά από μια μεγαλοαστική τάξη (τις αποκαλούμενες ελίτ) που υπηρετεί αυτό το σύστημα, πλουτίζει από την διαιώνισή του, εξασκεί την ηγεμονία της βασιζόμενη σε αυτούς τους δεσμούς, και μάλιστα τον διακυρρήσει εμφατικά: «ανήκομεν στην Δύση», «ισότιμο πλήρες μέλος της ΕΕ», «σωστή πλευρά της ιστορία». Και πάνω σε αυτό, αυτές οι ελίτ χτίζουν τις απαραίτητες κοινωνικές συμμαχίες τους, κυρίως με στρώματα της ανώτερης μεσαίας αστικής τάξης, και διαρθρώνουν ολόκληρη την πολιτική ζωή, την διοίκηση, το δίκαιο, τις εργασιακές σχέσεις, τα ΜΜΕ σύμφωνα με τις ανάγκες και τις προδιαγραφές του μοντέλου. Ο εγχώριος κοινωνικός σχηματισμός καθορίζεται από την σχέση/ποιότητα «εξαρτημένη καπιταλιστική χώρα», και ολόκληρο το πολιτικό πεδίο και πολιτειακό εποικοδόμημα έχει προσανατολιστεί στην υπηρέτηση αυτής της σχέσης: την υπηρετεί, την αναπαράγει, την διαιωνίζει. Ο εγχώριος αστισμός, η ελληνόφωνη ολιγαρχία, ο πολιτικός κόσμος, ολόκληρο το κρατικό εποικοδόμημα δεν ανταποκρίθηκε, ούτε ανταποκρίνεται, στον στόχο μιας αυτοδύναμης παραγωγικής δομής και ανασυγκρότησης που να απαντά σε ανάγκες της Κοινωνίας και της Χώρας, ούτε βεβαίως μπορεί να ακολουθήσει μια Εθνικά Ανεξάρτητη πολιτική κατεύθυνση.
Η αποδυνάμωση που βαφτίστηκε εξευρωπαϊσμός
Τις τελευταίες δεκαετίες ενισχύθηκαν οι καπιταλιστικές σχέσεις, καθώς και ο μονοπωλιακός τομέας της οικονομίας. Οι υπηρεσίες απόκτησαν κεντρικότερο ρόλο, ενώ συνεχίστηκε η αποβιομηχάνιση και ο αφελληνισμός της οικονομίας, προωθήθηκε μια σκληρή – στυγνή απολίπανση μεσαίων στρωμάτων και αυτοαπασχολούμενων, ενώ συρρικνώθηκε η αγροτική παραγωγή με βασική κατεύθυνση το χτύπημα της μικρής και μεσαίας αγροτιάς.
Ο τραπεζικός τομέας, οι τηλεπικοινωνίες, οι μεταφορές συγκεντρώθηκαν σε ισχυρούς ομίλους του πολυεθνικού κεφαλαίου, ενώ ο δανεισμός και το χρέος απόκτησαν κυρίαρχη θέση στην κοινωνική και οικονομική ζωή της Χώρας και έγιναν το κύριο κανάλι της υπαγωγής και εξάρτησης της Χώρας στο πολυεθνικό κεφάλαιο (ΕΚΤ, «δανειστές», «αγορές», «οίκοι αξιολόγησης» κ.λπ.).
Η ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδος, ως στρατηγική επιλογή, βάθυνε τις διαδικασίες εξάρτησης. Στο όνομά της προωθήθηκαν αναδιαρθρώσεις οικονομικές, διοικητικές, κρατικές, αφαιρέθηκαν εργαλεία και θεσμοί οικονομικής κυριαρχίας. Η οικονομία «διεθνοποιήθηκε», δηλαδή άνοιξε προς το διεθνές κεφάλαιο και τις αγορές. Πάνω σε αυτήν την βάση η Ελλάδα ακολούθησε πιστά όλες τις μεταβολές και τις προδιαγραφές των διεθνών οργανισμών και κέντρων. Τόσο όσο αφορά τις πολιτικές διαχείρισης της κρίσης και την επιβολή μεγάλων πακέτων λιτότητας, όσο και σαφείς οδηγίες για την κατευθυντήρια γραμμή της οικονομίας της Χώρας (αποβιομηχανοποίηση, στροφή στις υπηρεσίες κάθε είδους) στο όνομα μεγάλων καμπανιών, όπως «η πρόκληση του 1992», «το τρένο της μεταβιομηχανικής εποχής» στο παρελθόν, ενώ πιο πρόσφατα η «πράσινη μετάβαση» και ο «ψηφιακός μετασχηματισμός».
Ο «εξευρωπαϊσμός» της Χώρας σήμαινε μια ένταση και έναν εκσυγχρονισμό του μεταπρατικού υπερεργολαβικού χαρακτήρα τομέων και επιχειρήσεων στην Ελλάδα.
Πολλές γεωπολιτικές ανάγκες και αλλαγές στον παγκόσμιο ενεργειακό τομέα και το παγκόσμιο εμπόριο απαιτούσαν αναγκαίες προσαρμογές της Χώρας ως κυρίως διαμετακομιστικού κόμβου (όπως λιμάνια και αεροδρόμια) και άρα αλλαγές σε υποδομές, μεταφορές, τηλεπικοινωνίες,
και παράλληλα μια εξειδίκευση υπηρεσιών σε μια προνομιακή θέση του «τουριστικού προϊόντος».
«Σημιτισμός» η νέα μεγάλη ιδέα
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, την εποχή της απόλυτης κυριαρχίας του «Σημιτισμού», είχαν καλλιεργηθεί αυταπάτες για μια «νέα Μεγάλη Ιδέα» της σύγχρονης Ελλάδος: «Είσοδος στο ευρώ – Olympics Games 2004 – Εξόρμηση στο Βαλκανικό Ελντοράντο». Ήδη το χρέος είχε θεριεύσει, το ισοζύγιο εισαγωγών – εξαγωγών ήταν μονίμως αρνητικό και διευρυνόταν, η κρίση έδειχνε τα δόντια της και πολλά πρόδρομα σημάδια της σε διάφορες άλλες χώρες, όπως η Αργεντινή όπου ήδη είχαμε χρεωκοπίες της οικονομίας. Σε λίγο θα έρχονταν και η σειρά της Ελλάδος με την «χρεωκοπία» του 2010, τα εθνοκτόνα μνημόνια και ό,τι ακολούθησε.
Αυτή η κρίση και η «χρεωκοπία» που προκάλεσε αποτέλεσε γνήσιο παιδί του εξαρτημένου καπιταλιστικού χαρακτήρα της Χώρας και του εκσυγχρονισμένου μεταπρατισμού. Γιατί μπορεί η κρίση να ξεκίνησε από τις ΗΠΑ και μετά να επεκτάθηκε στην Ευρώπη, αλλά οι επιπτώσεις της δεν ήταν ίδιες για κάθε χώρα. Ούτε οι μορφές εκδήλωσής της σε κάθε χώρα, ούτε τα τραντάγματα που δημιουργήθηκαν ήταν ίδια στις ισχυρές ιμπεριαλιστικές χώρες και στις εξαρτημένες καπιταλιστικές χώρες. Ιδιαίτερα δε σε μια Χώρα όπως η Ελλάδα, όπου μια άρχουσα τάξη έκανε ό,τι μπορούσε για να οδηγηθούμε στην «χρεωκοπία» και, αφού φτάσαμε σ’ αυτήν, φρόντισε να παραχωρήσει ακόμη περισσότερη κυριαρχία στους διεθνείς τοκογλύφους και να μετατρέψει την Χώρα σε μια αποικία νέου τύπου. Αλλά και οι «λύσεις» που εφαρμόστηκαν με άμεση παρέμβαση των διεθνών κέντρων στην Ελληνική «χρεωκοπία» του 2010 είχε μια εξόφθαλμη επιβολή και παραπέρα γιγάντωση και εμβάθυνση της εξάρτησης της Χώρας. Από τότε έχουμε ένα νέο καθεστώς στην Ελλάδα: καθεστώς επιτήρησης και ελέγχου, καθεστώς υποβάθμισης της Χώρας σε αποικία του διεθνούς κεφαλαίου, καθεστώς που μοιάζει με αυτά του «Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου» προηγούμενων δεκαετιών, ή με καθεστώτα σε κατεχόμενες χώρες μετά από πολέμους.
Αυτές τις αλήθειες τις αισθάνεται και τις καταλαβαίνει κάθε λαϊκός άνθρωπος (και αυτό φάνηκε περίτρανα την περίοδο 2010 – 2015), αλλά δεν μπόρεσαν να τις «πιάσουν» και να τις αισθανθούν ουσιαστικά και όχι επιφανειακά αναλυτές, «διανοούμενοι» και φορείς της αριστεράς…
Εκχώρηση κυριαρχίας, ΝΑΤΟϊκή εξάρτηση και εθνικές υποχωρήσεις
Υπάρχει όμως και μια πολιτική διάσταση της ποιότητας «εξάρτηση». Η εκχώρηση κυριαρχίας σε άλλα κέντρα (επομένως μείωση της κυριαρχίας της Χώρας), προσαρμογή σε μεγάλους γεωπολιτικούς αναδασμούς ακόμα και σε βάρος της Εθνικής κυριαρχίας της Ελλάδος:
Δάλυση Βαλκανίων, πόλεμος στην Γιουγκοσλαβία, παράδοση Οτσαλάν, Ίμια – Μαδρίτη – Ελσίνκι στις Ελληνοτουρκικές σχέσεις, εγκατάλειψη της Κύπρου και υποστήριξη του ενδοτικού Σχεδίου Ανάν που ο Κυπριακός λαός απέρριψε συντριπτικά στο δημοψήφισμα του 2004.
Συμμετοχή σε αποστολές του ΝΑΤΟ (Κόσσοβο, Αφγανιστάν κ.λπ.), εξοπλιστικά προγράμματα και μετατροπή της Χώρας σε ορμητήριο των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ, επέκταση των βάσεων σε Σούδα, Αλεξανδρούπολη, Λάρισα, αλλαγή προσανατολισμού απέναντι στις αραβικές χώρες και πλήρης στήριξη του Ισραήλ, ενεργή συμμετοχή στον πόλεμο της Ουκρανίας με αποστολή στρατιωτικού υλικού και αποστρατιωτικοποίηση νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, ψήφιση όλων των κυρώσεων σε βάρος της Ρωσίας και ανάδειξη της χώρας αυτής σε «εχθρό της Ελλάδας», προθυμία να ανταποκριθεί η Χώρα μας σε ό,τι ζητηθεί για να βρίσκεται «στην σωστή πλευρά της ιστορίας».
Όλα αυτά εντελώς φανερά, διακηρυγμένα και επίσημα. Διότι υπάρχει και μια άλλη πλευρά, λιγότερη ορατή: η δράση των πρεσβειών, τα ειδικά κλιμάκια και οι άνθρωποι που έχουν επαφές με υπηρεσίες, και όλο το πλέγμα σχέσεων τέτοιου επιπέδου.
Η ιδεολογική επίθεση στην θέση περί εξαρτημένου χαρακτήρα της Ελλάδος έχει μακρά ιστορία στην μεταπολιτευτική περίοδο. Απλά σημειώνουμε πως η δεξιά και η αριστερή οπτική συγκλίνουν με περίεργο τρόπο, θέλοντας να απαλλαγούν από την ποιότητα «εξάρτηση». Για προφανούς λόγους η δεξιά οπτική, για ιδεολογικούς λόγους (αλλά και για λόγους προσαρμογής και ενσωμάτωσης) η αριστερή.
Ο Εθνικισμός είναι από την φύση του ιδεολογικά, πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά αντιφιλελεύθερος, αντιπλουτοκρατικός και αντικαπιταλιστικός. Ως εκ τούτου και οι Εθνικιστές, και ως πρόσωπα και ως συμμετέχοντες σε πολιτικούς φορείς, οφείλουν να σκέπτονται και να δρουν αναλόγως.