γράφει ο Κωνσταντίνος Μποβιάτσος
«Οι τύραννοι ζουν συνεχώς με την τρομερή πεποίθηση, ότι πολλοί, όχι μόνο λίγα άτομα, μπορούν να ξεφύγουν από την κατάσταση του φόβου, κάτι που σίγουρα θα σήμαινε την πτώση τους. Αυτός είναι επίσης ο αληθινός λόγος για την δυσαρέσκεια ενάντια σε κάθε δόγμα του υπερβατικού. Γιατί εκεί βρίσκεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος: ότι ο άνθρωπος δεν φοβάται πλέον».
Αυτά τα τρομερά λόγια, μεταξύ πολλών άλλων, είχε γράψει ο μεγάλος Γερμανός στοχαστής Ernst Junger προς τον φίλο του φιλόσοφο Martin Heidegger, σε ένα δοκίμιο – διάλογο, για τα εξηκοστά γενέθλια του Heidegger, με τίτλο “Πέρα από την γραμμή”. Ο Junger καταλάβαινε τον ρόλο που παίζει ο φόβος στην ανθρώπινη ύπαρξη. Ας κοιτάξουμε και εμείς απλά γύρω μας και θα δούμε, ότι ζούμε σαν να μας έχει εξαφανίσει ο τρόμος του θανάτου, πριν ακόμη έρθει! Έχουμε αποδεχτεί κάθε καταναγκασμό, κάθε περιορισμό της ελευθερίας, κάθε κυβερνητικό μέτρο, ακόμα και το πιο άχρηστο και αντιφατικό και παρανοϊκό. Το ζήσαμε άλλωστε με τραγικό τρόπο, «ορθολογιστικά», κατά την διάρκεια της υγειονομικής δικτατορίας του ιού. «Αυτό που μας τρομάζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, είναι ο θάνατος. Έτσι, τα Δάση είναι η μεγάλη κατοικία του θανάτου, η αναπαράσταση του κινδύνου της διάλυσης και ο τόπος του βαθύτερου στοχασμού πάνω σε αυτόν.» έγραφε προφητικά το 1951 στο δυστοπικό δοκιμιό του “Το πέρασμα στο δάσος” (κυκλοφορεί στα ελληνικά).
Σε αυτό το κείμενο δημιούργησε άλλωστε και την φιγούρα του επαναστάτη, εκείνου που έχει το θάρρος να αντιταχθεί σε κάθε ολοκληρωτισμό, που είναι ο γενναίος που αμφισβητεί τον φόβο, που δεν φοβάται τον σωματικό πόνο και που αντιμετωπίζει συμβολικά το σκοτάδι του δάσους. Μέσα στο δάσος όμως αυτός ανακτά μια άλλη θεμελιώδη πτυχή της ύπαρξης, εκείνη τη σχέση με τη ζωντανή και ζωτική φύση, τη μόνη δύναμη ικανή να αντιταχθεί στην αληθινή ισχύ που κρατά τον σύγχρονο κόσμο υπό έλεγχο, δηλαδή την τεχνολογία. Μάλιστα έχουμε περάσει σε μια μετανθρώπινη εποχή, όπου η τεχνική αναλαμβάνει σιγά σιγά τα ηνία, ενώ το ανθρώπινο ον, περπατά αμέριμνο και υπνωτισμένο, παραδομένο στις ψεύτικες απολαύσεις που το νέο υπερκαπιταλιστικό Καθεστώς του προσφέρει.
Ο ίδιος ο Γερμανός στοχαστής άλλωστε, πολλά χρόνια πριν , την δεκαετια του 1930, σε ένα άλλο δυνατό του δοκίμιο με τίτλο η “ Ολική κινητοποίηση” (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Λόγχη), είχε επισημάνει την επερχόμενη έλευση της παρακμής. Η μεγάλες καταστροφές των δυο πολέμων, η μετατροπή του ανθρώπινου δυναμικού σε πολεμικό υλικό, η μετατροπή του εργάτη σε στρατιώτη, όπως ακριβώς αναφέρει ο ίδιος, δημιούργησε τα νέα δεδομένα στο σύγχρονο κόσμο, αποτελειώνοντας ότι είχε δημιουργηθεί πριν: «Η ολική κινητοποίηση πραγματοποιείται ενεργά, πολύ λιγότερο από ότι πραγματοποιείται από μόνη της, τόσο στον πόλεμο όσο και στην ειρήνη και είναι η έκφραση της μυστικής και επιτακτικής ανάγκης στην οποία μας υποβάλλει αυτή η ζωή, σε αυτή την εποχή των μαζών και των μηχανών. Προκύπτει τελικά, ότι η ζωή κάθε ατόμου γίνεται ολοένα και με πιο μοναδικό τρόπο, η ζωή ενός εργάτη. Και από αυτό προκύπτει ότι τους πολέμους των ιπποτών, των βασιλιάδων και των πολιτών, ακολουθούν οι πόλεμοι των εργατών, οι πόλεμοι των οποίων η ορθολογική δομή και ο ακραίος βαθμός ασπλαχνίας, μας έχει ήδη δώσει μια πρόγευση από την πρώτη μεγάλη αντιπαράθεση του εικοστού αιώνα», γράφει σε ένα κρίσιμο σημείο του έργου του.
Ουσιαστικά ο Γερμανός τονίζει ότι το καθήκον του ανθρώπου στην εποχή της ολικής κινητοποίησης και του μηδενισμού, είναι να κατακτήσει έναν χώρο ελευθερίας ενάντια στη διάδοση του τίποτα και να κυριαρχήσει πνευματικά στον κόσμο των μηχανών. Στην ουσία, να δώσει ένα πρόσωπο στην τεχνική. Και ο μεγάλος Γερμανός το είδε αυτό νωρίς και χάρην του διορατικού αδερφού του Friedrich Georg, ο οποίος είχε δημοσιεύσει το δικό του μη πολιτικά ορθό δοκίμιο “Η ψευδαίσθηση της τεχνικής”, το 1939. Ο Friedrich Georg κατηγορήθηκε τότε για «ρομαντισμό» και «πολιτιστική απαισιοδοξία» και τον έκαναν να εμφανίζεται ως «αντιδραστικός», του οποίου η κριτική στην τεχνολογία ήταν περισσότερο «ποιητική» παρά πραγματική. Ωστόσο μετά το 1968, το έργο αυτό άρχισε να γίνεται ένα αντικείμενο μιας πιο διακριτικής εκτίμησης, όταν διαπιστώθηκε ότι ο συγγραφέας είχε προβλέψει σε μεγάλο βαθμό ορισμένες οικολογικές απόψεις και κάποιες άλλες , θα έλεγα, «διαμαρτυρίας».
Στην πραγματικότητα, για τα αδέρφια Junger – και όχι μόνο για αυτούς – η τεχνική πρόοδος θεωρούμενη σε παγκόσμιο επίπεδο, έχει απλώς αυξήσει τον όγκο της εργασίας που επιβάλλεται στον άνθρωπο, ενώ έχει τροποποιήσει ριζικά τη φύση του. Αν ο άνθρωπος μπορούσε πραγματικά να πλουτίσει χάρη στην παραγωγή, θα ήταν «ευτυχισμένος» εδώ και πολύ καιρό. Αλλά ο αυθεντικός πλούτος είναι πρόβλημα του να «είσαι», όχι του να «έχεις». Και όσο περισσότερο εκτείνεται το βασίλειο της τεχνολογίας, τόσο περισσότερο ο κόσμος φτωχαίνει πνευματικά και ο άνθρωπος χάνει την ανθρωπιά του. Δεν υπάρχει πιο αλάνθαστο σημάδι φτώχειας από τον προοδευτικό εξορθολογισμό της γενικής οργάνωσης της ζωής. Η τεχνική δεν παρέχει καμία βαθιά χαρά, κανένα συναίσθημα πληρότητας ή πραγματοποίησης, αλλά επιδεινώνει μόνο τον φθόνο, την απληστία και την αγανάκτηση.
Το ορθολογικό πνεύμα που δρα στη μηχανή, όπως και η ίδια η μηχανή, ξυπνά κάποιες ορέξεις που με τίποτα δεν μπορεί να ικανοποιήσει. Παντού ο κόσμος της τεχνολογίας εντείνει την αγωνία και το αίσθημα της «αλλοτριότητας». Την ίδια στιγμή ο άνθρωπος, είναι όλο και λιγότερο κύριος του σύμπαντος του. Μεταμορφώνεται σε «τεχνομορφικό» ον. Η δουλειά του ολοένα και πιο εξειδικευμένη, όλο και περισσότερο αποκομμένη από τον ελεύθερο χρόνο, γίνεται μια επαναλαμβανόμενη και ομοιόμορφη ενασχόληση. Δούλος μιας τεχνικής που εκκρίνει συνεχώς τεχνητές ανάγκες, ο άνθρωπος πρέπει να εργάζεται όλο και πιο σκληρά για να τις ικανοποιήσει. Στο τέλος, και λόγω του ατομικισμού, γίνεται αντικείμενο και μέρος της τεχνικής διαδικασίας. Ακόμα και το Κράτος «τεχνολογεί». Ολόκληρη η κοινωνία μετατρέπεται σε έναν γιγάντιο μηχανισμό. Μία από τις πιο χαρακτηριστικές πτυχές της «τεχνοποίησης» της σκέψης, είναι η διάδοση μιας μηχανικής αντίληψης του χρόνου, χωρίς την οποία ο τύπος της ανθρώπινης οργάνωσης που έχει δημιουργήσει η τεχνολογία θα ήταν αδύνατη. Ο χρόνος πια δαμάζεται από μια σκέψη ορθολογιστική και υπολογιστική. Χθες ο άνθρωπος κατέκτησε τον χρόνο, σήμερα είναι ο χρόνος που τον κατακτά.
Αυτή η «τελειότητα της τεχνολογίας», αντιστοιχεί στη στιγμή που όλοι οι τομείς της ύπαρξης θα έχουν οργανωθεί ορθολογικά και μηχανικά, καθώς θα έχει επιτευχθεί πλήρως η κοινωνική «διαφάνεια» και θα βασιλεύει ένας «τέλειος» λειτουργισμός και αυτοματισμός, από τον οποίο τίποτα δεν μπορεί να ξεφύγει. Αυτή η τάση αντιπροσωπεύει το κύριο γεγονός στον κόσμο σήμερα. Το βασίλειο της τεχνολογίας στην πραγματικότητα υπερβαίνει κάθε τι που μπορεί να διακρίνει την Ανατολή και τη Δύση. «Ο καπιταλιστικός μηχανισμός και ο μαρξιστικός μηχανισμός είναι αδέρφια. Ο κομμουνιστής έμαθε πολλά από τον καπιταλιστή αδερφό του και δεν ήταν τυχαίο που πήγε σε αυτό το ίδιο σχολείο», εξηγεί ο Friedrich Georg Jünger. Και οι δύο είναι ιδεολογίες της μηχανής. Ακόμη και σε αυτό το θέμα βρίσκουμε την ίδια άποψη στον αδερφό του Ernst : «Οι δύο μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις θα μοιάζουν όλο και περισσότερο. Όταν πετούν πάνω από τον ίδιο δορυφόρο, θα δείτε παντού τα ίδια κτίρια, τα ίδια εργοστάσια, τους ίδιους πυρηνικούς πύργους. Οι μεγάλες δυνάμεις, αυτές που θέλουν την κυριαρχία του κόσμου, είναι σχήματα, τρόποι εκδήλωσης της Μορφής του Εργάτη. Θα έρθουν πιο κοντά και ίσως το παγκόσμιο κράτος να τους καταλάβει και τους δύο, διαλεκτικά, αν φτάσουν σε μια σύνθεση».
Σε ένα άλλο κρίσιμο κεφάλαιο, μας εξηγεί ότι «η άφιξη της τεχνικής στο σημείο τελειότητας της, αντιστοιχεί και στην ανατροπή της. Αντί να δημιουργεί η τεχνική διαρκώς μια νέα πρόοδο και αφού πρώτα ξεπεράσει ένα ορισμένο όριο, τείνει να αυτοαναιρείται, να περιορίζεται σε μια διαδοχή λεπτομερών προσαρμογών, καθαρά τεχνολογικής φύσεως. Η υπερτροφία της ιδεολογίας της παραγωγικότητας ρέει σε αντιπαραγωγικότητα σε όλους τους τομείς και μετά σε καθαρή και απλή μη παραγωγικότητα». Εν ολίγοις, η βασιλεία της τεχνολογίας, αντί να έχει ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση του ανθρώπου, προκαλεί τη σκλαβιά, καθώς και την καταστροφή της πνευματικής ζωής. Όσο για τον πλανήτη, υποβάλλεται σε μια γενικευμένη λεηλασία. Για το πνεύμα του υπολογισμού, η γη δεν μπορεί στην πραγματικότητα να είναι τίποτα περισσότερο από ένα αντικείμενο, μια νεκρή σφαίρα που προορίζεται για εκμετάλλευση και από την οποία πρέπει να ληφθεί το μέγιστο».
Στην πραγματικότητα, η μηχανή καταστρέφει τα πάντα. Σφαγιάζει τοπία, μολύνει το περιβάλλον, αναγκάζει συνεχώς το φυσικό σύμπαν της υπαίθρου να υποχωρεί μπροστά σε όλο και πιο επικίνδυνες, φρικτές και ακατοίκητες μεγάλες πόλεις. Ο Friedrich Georg μας λέει σωστά ότι, η γενικευμένη εκμετάλλευση προκαλεί μια γενικευμένη ερήμωση. Οι ωφελιμιστικές δομές της βιομηχανίας γίνονται γενικός νόμος. Ο άνθρωπος της τεχνολογίας ενδιαφέρεται αποκλειστικά στην τεχνική και ελάχιστα ή καθόλου στις επιπτώσεις που έχει αυτή στον άνθρωπο. Ο σημερινός κόσμος είναι ένας κόσμος απολέπισης, αποσύνθεσης, ατομοποίησης. Η διχοτόμηση μεταξύ του να «έχεις» και του να «είσαι», να γνωρίζεις και να κάνεις, γίνεται όλο και πιο έντονο μέρα με τη μέρα. Το ζήτημα της φύσης της τεχνικής είναι θεμελιώδες. Ένα είναι σίγουρο: οι σχέσεις ανθρώπου και τεχνολογίας δεν ξεφεύγουν από τη διαλεκτική αφέντη-σκλάβου.
«Η μάχη των μηχανών είναι τόσο εκκωφαντική, που ο άνθρωπος σχεδόν εξαφανίζεται. Συχνά, βυθισμένος στο πεδίο δυνάμεων των σύγχρονων μαχών, έχω μείνει έκπληκτος βλέποντας ένα γεγονός ιστορικών διαστάσεων. Η μάχη πήρε την όψη ενός γιγάντιου, νεκρού μηχανισμού, στέλνοντας ένα κύμα ψυχρής και απρόσωπης καταστροφής σε όλη την έκταση. Ωστόσο πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ο άνθρωπος. Είναι αυτός που δίνει στις μηχανές μια κατεύθυνση, ένα νόημα. Είναι αυτός που τις κάνει να εκτοξεύουν σφαίρες, εκρηκτικά και δηλητήρια. Αυτός υψώνεται μέσα τους σαν αρπακτικό πουλί πάνω από τον εχθρό. Χώνεται στις κοιλιές τους καθώς προχωρούν μαζικά στο πεδίο της μάχης, φτύνοντας φωτιά. Αυτός είναι το πιο επικίνδυνο, αιμοδιψή και αποφασιστικό πλάσμα στον πλανήτη Γη».